CONGREGATIO PRO DOCTRINA FIDEI

DECLARATIO
DOMINUS JESUS
DE JESU CHRISTI ATQUE ECCLESIÆ
UNICITATE ET UNIVERSALITATE SALVIFICA

INTRODUCTIO

1. Dominus Jesus, antequam in coelum ascenderet, suis discipulis mandatum contulit nuntiandi Evangelium cunctis hominibus omnesque populos baptizandi: « Euntes in mundum universum prædicate evangelium omni creaturæ. Qui crediderit et baptizatus fuerit, salvus erit; qui vero non crediderit, condemnabitur (Mc 16,15-16) ; « Data est mihi omnis potestas in cælo et in terra. Euntes ergo docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti, docentes eos servare omnia, quæcumque mandavi vobis. Et ecce ego vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem sæculi (Mt 28,18-20; cf. etiam Lc 24,46-48; Io 17,18; 20,21; Act 1,8).

Universalis Ecclesiæ missio oritur ex Jesu Christi mandato et per sæculorum decursum impletur in proclamatione mysterii Dei, Patris et Filii et Spiritus Sancti, atque mysterii incarnationis Filii, quod universis hominibus salutis eventus exstat. Hæc sunt capita fundamentalia quæ in professione fidei christianæ continentur: « Credo in unum Deum, Patrem omnipotentem, factorem cæli et terræ, omnium visibilium et invisibilium. Et in unum Dominum Jesum Christum, Filium Dei unigenitum, et ex Patre natum ante omnia sæcula, Deum de Deo, lumen de lumine, Deum verum de Deo vero, genitum, non factum, consubstantialem Patri : per quem omnia facta sunt; qui propter nos homines et propter nostram salutem descendit de cælis et incarnatus est de Spiritu Sancto ex Maria virgine, et homo factus est, crucifixus etiam pro nobis sub Pontio Pilato, passus et sepultus est, et resurrexit tertia die secundum Scripturas, et ascendit in cælum, sedet ad dexteram Patris, et iterum venturus est cum gloria, iudicare vivos et mortuos : cuius regni non erit finis. Et in Spiritum Sanctum, Dominum et vivificantem, qui ex Patre procedit, qui cum Patre et Filio simul adoratur et conglorificatur, qui locutus est per prophetas. Et unam sanctam catholicam et apostolicam Ecclesiam. Confiteor unum baptisma in remissionem peccatorum. Et exspecto resurrectionem mortuorum, et vitam venturi sæculi »[1]. 

2. Per sæculorum decursum Ecclesia fideliter proclamavit Jesu Christi Evangelium de eoque testimonium reddidit. Altero vero exeunte millennio, huius missionis exsecutio ab adimpletione procul adhuc abest [2], qua de causa hodie vim suam quam maxime servat Pauli apostoli exclamatio de uniuscuiusque fidelis baptizati officio missionario: « Nam si evangelizavero, non est mihi gloria; necessitas enim mihi incumbit. Væ enim mihi est, si non evangelizavero! » (1 Cor 9,16). Hæc est profecto ratio ob quam Magisterium peculiari cura incubuit missioni evangelizatrici Ecclesiæ declarandæ ac promovendæ, in iis præsertim quæ attinent ad religiosas traditiones hominum totius orbis[3].

Attentis valoribus quos testantur et hominum consortioni conferre possunt, traditiones huiusmodi modo aperto ac positivo respiciuntur in Declaratione conciliari de Ecclesiæ habitudine ad religiones non christianas, in qua legitur: « Ecclesia catholica nihil eorum, quæ in his religionibus vera et sancta sunt, reicit. Sincera cum observantia considerat illos modos agendi et vivendi, illa præcepta et doctrinas, quæ, quamvis ab iis quæ ipsa tenet et proponit in multis discrepent, haud raro referunt tamen radium illius Veritatis, quæ illuminat omnes homines[4]. Hæc premens vestigia, Ecclesia, ut munus suum adimpleat nuntiandi Jesum Christum, qui est « via et veritas et vita » (Io 14,6), utitur quoque dialogo interreligioso, qui quidem, nedum in locum missionis ad gentes substituatur, eam potius comitatur, propter illud « unitatis mysterium » ex quo « consequitur ut omnes viri ac mulieres, qui salvi effecti sunt, participes reddantur, modo licet differenti, ejusdem mysterii salutis in Christo Jesu per Spiritum eius »[5]. Hic dialogus, ad missionis Ecclesiæ evangelizatricis partes pertinens[6], secum fert dispositionem ad mente complectendum id quod alii tenent necnon impulsionem versus mutuam communicationem, ita ut alter ab altero locupletetur, in oboedientia erga verum et in observantia erga libertatem[7].

3. Peculiares autem exsurgunt quæstiones cum inter fidem christianam et alias traditiones religiosas dialogus ad effectum deducitur ipsiusve natura altius perscrutatur, quibus quæstionibus responsio quæritur novas percurrendo vias, propositiones afferendo et modos agendi proponendo, quæ quidem omnia accurato egent discrimine. Hac in expositione præsens Declaratio eo respicit, ut Episcopis, theologis universisque catholicis fidelibus quædam doctrinæ capita in memoriam reducantur, quæ necessaria sunt omnino quæque theologicam ratiocinationem juvare possunt ad solutiones inveniendas quæ et veritatibus fidei sint conformes et culturalibus exigentiis nostri temporis apte accommodentur.

Stylus expositivus fini respondet propter quem præsens Declaratio lata est. Hoc enim documentum non ea de causa foras datur, ut organica tractatio tradatur quæstionum de mysterii Jesu Christi atque Ecclesiæ unicitate et universalitate salvifica, utve solutiones proponantur theologicis controversiis liberæ disputationi relictis, sed eo contra respicit, ut, patefactis nonnullis fundamentalibus problematibus altiori indagationi adhuc subiciendis atque confutatis quibusdam erroneis vel ambiguis sententiis, doctrina catholicæ fidei hac de re iterum proponatur. Quamobrem Declaratio vestigia premit doctrinæ traditæ in præcedentibus Magisterii documentis, eum in finem ut veritates repetantur quæ ad Ecclesiæ fidei patrimonium pertinent. 

4. Perenne nuntium missionarium Ecclesiæ in discrimine hodie ponitur a theoriis indolis relativisticæ, quæ comprobare conantur pluralismum religiosum, non solum de facto sed etiam de jure (vel de principio). Ideo superatæ a quibusdam censentur veritates cuiusmodi sunt indoles definitiva et completa revelationis Jesu Christi, natura fidei christianæ per respectum ad adhæsionem aliis religionibus, inspiratio librorum Sacræ Scripturæ, unitas personalis inter Verbum æternum et Jesum Nazarenum, unitas œconomiæ Verbi incarnati et Spiritus Sancti, unicitas et universalitas salvifica mysterii Jesu Christi, mediatio salvifica universalis Ecclesiæ, inscindibilitas, quamvis in distinctione, inter Regnum Dei, Regnum Christi et Ecclesiam, subsistentia unicæ Christi Ecclesiæ in catholica Ecclesia.

Harum asseverationum veluti radices quædam præsupposita exstant, indolis cum philosophicæ tum theologicæ, quæ intellectui ac receptioni veritatum revelatarum obstant. Ex iis præsuppositis hæc, inter alia, recenseri queunt: persuasio de incomprehensibilitate et inexprimibilitate veritatis divinæ etiam ex parte revelationis christianæ; mentis habitus relativisticus relate ad veritatem, ita ut id quod verum est juxta aliquos tale non sit juxta alios; radicalis oppositio quæ fingitur inter formam mentis logicam occidentalem et formam mentis symbolicam orientalem; subiectivismus eius qui, tenens rationem unicum esse cognitionis fontem, « minus intuitum suum attollere in altiora posset ut veritatem exsistentiæ consequi auderet »[8]; difficultas intellegendi et accipiendi præsentiam in historia eventuum indolis definitivæ atque eschatologicæ; metaphysica exinanitio eventus historicæ incarnationis Verbi æterni, qui eventus reducitur ad meram apparitionem Dei in historia; eclectismus eorum qui, in theologica pervestigatione, ideas assumunt e diversis contextibus philosophicis et religiosis provenientibus, nulla facta quæstione de earum cohærentia et conexione systematica deque earum congruentia cum christiana veritate; propensio, demum, ad sacram Scripturam legendam et intellegendam extra Ecclesiæ Traditionem et Magisterium.

Hæc præsupposita, aspectus inter se differentes interdum induentia, quæ quandoque ut assertiones quandoque vero ut hypotheses proponuntur, fundamentum constituunt quarundam theologicarum propositionum, juxta quas christiana revelatio et mysterium Jesu Christi ac Ecclesiæ suam amittunt indolem veritatis absolutæ et universalitatis salvificæ, vel saltem sub umbra dubii et diffidentiæ collocantur. 
I. De plenitudine et indole definitiva revelationis Jesu Christi

5. Ut remedium afferatur huic formæ mentis relativisticæ, quæ magis magisque grassatur, opus est imprimis ut affirmetur indoles definitiva ac completa revelationis Jesu Christi. Firmiter enim credendum est in mysterio Jesu Christi, Filii Dei incarnati, qui est « via et veritas et vita » (Io 14,6), haberi revelationem plenitudinis veritatis divinæ: « nemo novit Filium nisi Pater, neque Patrem quis novit nisi Filius et cui voluerit Filius revelare » (Mt 11,27); « Deum nemo vidit umquam; Unigenitus Deus, qui est in sinu Patris, ipse enarravit » (Io 1,18); « in ipso inhabitat omnis plenitudo divinitatis corporaliter et estis in illo repleti » (Col 2,9-10).

In fidelitate erga Dei verbum, Concilium Vaticanum II hoc docet: « Intima autem per hanc revelationem tam de Deo quam de hominis salute veritas nobis in Christo illucescit, qui mediator simul et plenitudo totius revelationis exsistit »[9]. Et idem Concilium asserit: « Jesus Christus ergo, Verbum caro factum, « homo ad homines » missus « verba Dei loquitur » (Io 3,34), et opus salutare consummat quod dedit ei Pater faciendum (cf. Io 5,36; 17,4). Quapropter Ipse, quem qui videt, videt et Patrem (cf. Io 14,9), tota Suiipsius præsentia ac manifestatione, verbis et operibus, signis et miraculis, præsertim autem morte sua et gloriosa ex mortuis resurrectione, misso tandem Spiritu veritatis, revelationem complendo perficit ac testimonio divino confirmat. [...] Œconomia ergo christiana, utpote fœdus novum et definitivum, numquam præteribit, et nulla iam nova revelatio publica expectanda est ante gloriosam manifestationem Domini nostri Jesu Christi (cf. I Tim 6,14 et Tit 2,13) »[10].

Hac de causa in Litteris Encyclicis Redemptoris missio iterum Ecclesiæ proponitur munus nuntiandi Evangelium ut veritatis plenitudinem: « Per hoc definitivum suæ revelationis Verbum, Deus plenissimo modo se ostendit; hominum generi dixit quis Ipse sit. Et hæc revelatio, qua Deus certe et definitive se patefecit, causa est præcipua cur Ecclesia « sit, sua natura, missionaria »; unde non potest non proclamare Evangelium, id est plenitudinem veritatis, quam Deus nobis de se significavit »[11]. Una ergo Jesu Christi revelatio « infert aliquam veritatem, universalem atque ultimam, quæ hominis mentem incitat ne umquam consistat »[12]. 

6. Ecclesiæ igitur fidei opponitur thesis de indole limitata, incompleta et imperfecta revelationis Jesu Christi, perinde ac si hæc sit complementum revelationis aliis in religionibus exstantis. Ratio ultima huiusmodi asseverationis in eo inniteretur, quod a nulla historica religione Dei veritas percipi et manifestari posset in sua universalitate et plenitudine, nec ideo a christianismo, immo sed neque a Jesu Christo.

Hæc cogitandi ratio penitus contradicit præcedentibus affirmationibus fidei, juxta quas in Jesu Christo salvifici Dei mysterii plena et completa exstat revelatio. Proinde verba, opera et integer eventus historicus Jesu Christi, quamvis limitibus subiciantur prout sunt humanæ realitates, tamquam subiectum tamen habent Personam divinam Verbi incarnati, « veri Dei et veri hominis »[13], quapropter notam induunt definitivæ ac plenæ revelationis viarum Dei ad hominum salutem, etiamsi altitudo ipsius divini mysterii maneat transcendens et inexhauribilis. Veritas circa Deum nequaquam aboletur vel extenuatur eo quod lingua humana exprimitur; remanet contra unica, plena et completa, quia qui loquitur et agit Filius est Dei incarnatus. Propterea fides postulat ut profiteamur Verbum carnem factum, in universo suo mysterio, ab incarnatione ad glorificationem, fontem esse, participatum sed realem, necnon consummationem omnis revelationis salvificæ Dei ad homines[14]; profiteamur quoque necesse est Spiritum Sanctum, qui est Spiritus Christi, « in omnem veritatem » (Io 16,13) docturum esse Apostolos et, per ipsos, Ecclesiam universam in temporis decursu. 

7. Adæquata ergo responsio ad Dei revelationem est «  obœditio fidei (Cf. Rom 1,5; Rom 16,26; 2Cor 10,5-6) qua homo se totum libere Deo committit « plenum revelanti Deo intellectus et voluntatis obsequium » præstando et voluntarie revelationi ab Eo datæ assentiendo »[15]. Fides est gratiæ donum: « Quæ fides ut præbeatur, opus est præveniente et adiuvante gratia Dei et internis Spiritus Sancti auxiliis, qui cor moveat et in Deum convertat, mentis oculos aperiat, et det « omnibus suavitatem in consentiendo et credendo veritati » »[16].

Obœditio fidei secum fert ut tamquam vera accipiatur Christi revelatio, de qua Deus spondet, qui est ipsa Veritas[17]: « Fides est imprimis adhæsio personalis hominis ad Deum; simul vero et inseparabiliter est liber toti veritati a Deo revelatæ assensus »[18]. Fides igitur, quæ est « donum Dei » et « virtus supernaturalis ab Illo infusa »[19], duplicem secum fert adhæsionem: et Deo, qui revelat, et veritati ab eo revelatæ, propter fidem quæ præbetur Ei qui loquitur. Propterea « in nullum alium credere debemus quam in Deum, Patrem, Filium et Spiritum Sanctum »[20].

Firmiter ergo tenenda est distinctio inter fidem theologalem et credulitatem quæ invenitur in aliis religionibus. Dum enim fides acceptio est, vi gratiæ, veritatis revelatæ, quæ una sinit « nos in mysterium ingredi intimum, cuius congruentem fovet intellectum »[21], credulitas aliarum religionum tributa in complexu illo innititur experientiæ et cogitationis, qui divitiarum acervum sapientiæ ac sensus religiosi efformat, mente conceptum ab hominibus veritatem quærentibus ab eisque ad effectum deductum cum sese ad Divinum et Absolutum referunt[22].

Huiusmodi autem distinctio non semper præ oculis habetur in hodierno cogitandi habitu, qua de causa fides theologalis, quæ est acceptio veritatis revelatæ a Deo Uno et Trino, frequenter identificatur cum credulitate in aliis religionibus, quæ est contra experientia religiosa veritatem absolutam adhuc quærens, ad assensum tamen erga Deum sese revelantem nondum perveniens. Hæc est una ex causis propter quas propensio apud quosdam viget ad minuendas differentias, quandoque ad extinctionem usque, christianismum inter et alias religiones. 

8. Proponitur quoque hypothesis circa vim inspiratam textuum sacrorum aliarum religionum. Agnoscendum est quidem aliqua elementa horum textuum esse de facto instrumenta, per quæ homines sane multi, sæculorum decursu, et potuerunt et hodie possunt nutrire ac conservare suam cum Deo religionis relationem. Hac de causa, attentis modis agendi, præceptis atque doctrinis aliarum religionum, Concilium Vaticanum II —uti supra recoluimus— de iisdem religionibus asseverat: « quamvis ab iis quæ ipsa [Ecclesia] tenet et proponit in multis discrepent, haud raro referunt tamen radium illius Veritatis, quæ illuminat omnes homines »[23].

Ecclesiæ autem traditio tamquam textus inspiratos unice habet canonicos libros Veteris et Novi Testamenti, quatenus ipsi a Spiritu Sancto sunt inspirati[24]. Huiusmodi traditionis vestigia premens, Concilium Vaticanum II, in Constitutione dogmatica de divina Revelatione, hoc docet: « Libros enim integros tam Veteris quam Novi Testamenti, cum omnibus eorum partibus, sancta Mater Ecclesia ex apostolica fide pro sacris et canonicis habet, propterea quod, Spiritu Sancto inspirante conscripti (cf. Io 20, 31; 2 Tim 3, 16; 2 Pt 1,19-21; 3, 15-16), Deum habent auctorem, atque ut tales ipsi Ecclesiæ traditi sunt »[25]. Hi quidem libri « veritatem, quam Deus nostræ salutis causa, Litteris Sacris consignari voluit, firmiter, fideliter et sine errore docere profitendi sunt »[26].

Deus tamen, volens ad se omnes gentes in Christo vocare eisque plenitudinem suæ revelationis ac sui amoris communicare, præsens quoque efficitur multis modis « non singulis solum hominibus, verum populis etiam per spiritales eorum divitias, quas in primis necessarioque religiones testantur, licet « lacunas, defectus et errores » contineant »[27]. Ideoque libri sacri aliarum religionum, qui de facto nutrimentum præbent earum asseclis eorumque vitæ rationem dirigunt, e Christi mysterio accipiunt illa bonitatis et gratiæ elementa, quæ in ipsis inveniuntur. 
II. Verbum incarnatum et Spiritus Sanctus in opere salutis

9. In theologica nostri temporis perquisitione Jesus Nazarenus frequenter consideratur ut figura historica particularis, finita, revelatrix rei divinæ modo non exclusivo, sed complementario cum aliis figuris quæ pariter revelatrices et salvificæ exsistimantur. Ideo Infinitum, Absolutum ultimumque Dei Mysterium sese hominum generi manifestaret multis modis multisque historicis figuris, quarum una esset Jesus Nazarenus. Magis definite, Ipse esset unus ex pluribus vultibus per temporum decursum a Verbo assumptis, ut salvifice cum hominibus communicaret.

Præterea, ut salva maneant, ex altera parte, universalitas salutis christianæ, ex altera vero factum pluralismi religiosi, duplex proponitur œconomia, nempe Verbi æterni œconomia, quæ valeat quoque extra Ecclesiam neque ullam cum ipsa relationem habeat, atque œconomia Verbi incarnati. Prior vim haberet universalitatis potiorem quam altera, quæ ad solos christianos restringeretur, quamvis in ipsa Dei præsentia plenior esset. 

10. Hæ theses aperte discrepant a fide christiana. Firmiter enim credenda est fidei doctrina quæ profitetur Jesum Nazarenum, Mariæ filium, ipsumque solum, esse Patris Filium ac Verbum. Verbum, quod « erat in principio apud Deum » (Io 1,2), ipsum est quod « caro factum est » (Io 1,14). In « Jesu Christo, Filio Dei vivi » (Mt 16,16), « inhabitat omnis plenitudo divinitatis corporaliter » (Col 2,9). Ipse est « Unigenitus Deus, qui est in sinu Patris » (Io 1,18), Filius « dilectionis suæ, in quo habemus redemptionem [...] quia in ipso complacuit omnem plenitudinem habitare et per eum reconciliare omnia in ipsum, pacificans per sanguinem crucis eius, sive quæ in terris sive quæ in cælis sunt » ( Col 1,13-14.19-20).

Fidelitate servata erga Sacram Scripturam reiectisque interpretationibus erroneis vel reductivis, Concilium Nicænum I sollemniter proclamavit suam fidem in « Jesum Christum, Filium Dei natum ex Patre unigenitum, hoc est de substantia Patris, Deum ex Deo, lumen ex lumine, Deum verum de Deo vero, natum, non factum, unius substantiæ cum Patre : per quem omnia facta sunt, quæ in cælo et in terra; qui propter nos homines et propter nostram salutem descendit, incarnatus est et homo factus est, et passus est, et resurrexit tertia die, et ascendit in cælos, venturus iudicare vivos et mortuos »[28]. Secundum id quod Patres docuerant, etiam Concilium Chalcedonense professum est se « unum eundemque confiteri Filium Dominum nostrum Jesum Christum [...] eundem perfectum in deitate, eundem perfectum in humanitate, Deum vere et hominem vere [...] consubstantialem Patri secundum deitatem et consubstantialem nobis eundem secundum humanitatem [...] ante sæcula quidem de Patre genitum secundum deitatem, in novissimis autem diebus eundem propter nos et propter nostram salutem ex Maria virgine Dei genetrice secundum humanitatem »[29].

Quocirca Concilium Vaticanum II asserit de Jesu Christo —qui est « novissimus Adam » et « imago Dei invisibilis » (Col 1, 15)—: « Ipse est homo perfectus, qui Adæ filiis similitudinem divinam, inde a primo peccato deformatam, restituit. [...] Agnus innocens, sanguine suo libere effuso, vitam nobis meruit, in Ipsoque Deus nos Sibi et inter nos reconciliavit et a servitute diaboli ac peccati eripuit, ita ut unusquisque nostrum cum Apostolo dicere possit: Filius Dei « dilexit me et tradidit semetipsum pro me » (Gal 2,20) »[30].

Hac eadem de re Ioannes Paulus II his verbis sese exprimit: « Fidei christianæ contrarium est quamquam inducere Verbi et Jesu Christi separationem [...]: Jesus est Verbum caro factum, persona una et indivisibilis [...]. Non alius est Christus, quam Jesus Nazarethanus, hicque Verbum Dei est homo factum pro salute omnium. [...] Dum tendimus ad invenienda et æstimanda dona omne genus, præsertim divitias spiritales, quæ Deus omni populo dedit, non possumus ea a Jesu Christo seiungere, qui in medio stat divini salutis consilii »[31].

Fidei quoque catholicæ contradicit disiunctio inter actionem salvificam Verbi qua talis et actionem salvificam Verbi quod caro factum est.  Per incarnationem enim opera salvifica omnia, quæ Verbum Dei perficit,  efficiuntur semper in unitate cum humana natura, quam ad universorum hominum salutem assumpsit. Subiectum unicum operans in duabus naturis, humana et divina, persona est unica Verbi[32].

Componi ergo nequit cum Ecclesiæ doctrina theoria illa quæ Verbo qua tali actuositatem salvificam tribuit, quæ exerceatur « præter » et « ultra » Jesu Christi humanitatem, etiam post incarnationem[33]. 

11. Eadem ratione firmiter credenda est fidei doctrina circa unicitatem oeconomiæ salvificæ, quam Deus Unus et Trinus voluit, cuius fons atque centrum exstat mysterium incarnationis Verbi, mediatoris divinæ gratiæ in ordine creationis ac redemptionis (cf. Col 1,15-20), in quo omnia recapitulantur (cf. Eph 1,10), « qui factus est sapientia nobis a Deo et iustitia et sanctificatio et redemptio » (1 Cor 1,30). Christi enim mysterium intrinseca præditur unitate, quæ ab electione æterna in Deo ad parusiam usque pertingit: « elegit nos in ipso [Pater] ante mundi constitutionem, ut essemus sancti et immaculati in conspectu eius in caritate » (Eph 1,4); « in quo etiam sorte vocati sumus, prædestinati secundum propositum eius, qui omnia operatur secundum consilium voluntatis suæ » (Eph 1,11); « Nam, quos præscivit [Pater], et prædestinavit conformes fieri imaginis Filii eius, ut sit ipse primogenitus in multis fratribus; quos autem prædestinavit, hos et vocavit; et quos vocavit, hos et iustificavit; quos autem iustificavit, illos et glorificavit » (Rom 8,29-30).

In fidelitate erga divinam revelationem, Ecclesiæ Magisterium firmiter asseverat Jesum Christum esse universalem mediatorem ac redemptorem: « Verbum enim Dei, per quod omnia facta sunt, Ipsum caro factum est, ita ut, perfectus Homo, omnes salvaret et universa recapitularet. Dominus [...] est quem Pater a mortuis suscitavit, exaltavit et a dextris suis collocavit, Eum vivorum atque mortuorum iudicem constituens »[34]. Salvifica hæc mediatio fert quoque secum unicitatem sacrificii redemptoris Jesu Christi, summi ac æterni sacerdotis (cfr. Hebr 6,20; 9,11; 10,12-14). 

12. Est etiam qui proponat hypothesim de œconomia quadam Spiritus Sancti, indole prædita universaliore quam œconomia Verbi incarnati, crucifixi et resuscitati, quæ asseveratio contradicit pariter catholicæ fidei, utpote quæ teneat salvificam Verbi incarnationem eventum esse trinitarium. In Novo Testamento mysterium Jesu Christi, Verbi incarnati, locus est præsentiæ Spiritus Sancti atque principium effusionis eius in hominum genus non solum in temporibus messianicis (cf. Act 2,32-36; Io 7,39; 20,22;  1Cor 15,45), sed etiam in temporibus, quæ eius adventum in historiam præcesserunt (1 Cor 10,4; 1Petr 1,10-12).

Veritatem hanc fundamentalem Concilium Vaticanum II in conscientiam fidei Ecclesiæ revocavit. Cum enim salvificum Patris consilium erga universum hominum genus exponit, Concilium intime et ab initio conectit Christi mysterium cum mysterio Spiritus[35]. Opus totum ædificationis Ecclesiæ ex parte Jesu Christi Capitis, per sæculorum decursu, consideratur tamquam effectio ab ipso in communione cum Spiritu eius peracta [36].

Præterea, ultra Ecclesiæ fines visibiles, actio salvifica Jesu Christi, cum Spiritu Eius et per Spiritum Eius, hominum genus universum pertingit. De mysterio paschali agens, in quo Christus iam nunc credentes sibi vitaliter sociat in Spiritu eisque spem confert resurrectionis, Concilium Vaticanum II asserit: « Quod non tantum pro christifidelibus valet, sed et pro omnibus hominibus bonæ voluntatis in quorum corde gratia invisibili modo operatur. Cum enim pro omnibus mortuus sit Christus cumque vocatio hominis ultima revera una sit, scilicet divina, tenere debemus Spiritum Sanctum cunctis possibilitatem offerre ut, modo Deo cognito, huic paschali mysterio consocientur »[37].

Patet igitur coniunctio inter mysterium salvificum Verbi incarnati et mysterium Spiritus Sancti, quippe quod nonnisi in id respiciat, ut nempe influxus salvificus Filii, hominis facti, ad effectum adducatur in vita cunctorum hominum, qui ad unam eandemque metam a Deo vocantur, sive tempore ipsi præcesserint adventum Verbi hominis facti sive post Eius incarnationem vitam in historiæ cursu agant: iis omnibus animator exstat Spiritus Patris, quem Filius hominis sine mensura donat (cf. Io 3,34).

Hac de causa Ecclesiæ Magisterium temporis recentioris firmiter ac dilucide veritatem proclamat unius atque unicæ divinæ œconomiæ: « Præsentia et actio Spiritus non tantum singulos homines contingunt, sed et societatem et historiam, populos, culturas, religiones [...]. Christus a mortuis suscitatus per virtutem Spiritus sui in cordibus hominum operatur [...]. Idem Spiritus Sanctus spargit « semina Verbi », quæ sunt in ritibus et in culturis, eaque recludit ad maturitatem in Christo »[38]. Quamquam functionem agnoscit historico-salvificam Spiritus in mundo universo et in cuncta hominum generis historia[39], Magisterium tamen asseverat: « Spiritus hic idem est qui in incarnatione, in vita, in morte et resurrectione Jesu est operatus quique in Ecclesia operatur. Non alternat igitur cum Christo, nec explet inane quiddam quod interdum esse putatur inter Christum et Logon. Quod Spiritus in cordibus hominum operatur, in culturis et in religionibus, ad evangelium præparat, nec potest necessitudinem non habere cum Christo, Verbo carne facto Spiritus actione, « ut, perfectus homo, omnes salvaret et universa recapitularet » »[40].

Ut omnia ergo breviter colligantur, dicendum est actionem Spiritus non collocari ultra vel prope Christi actionem. De unica enim agitur Dei Unius et Trini salvifica œconomia, quæ ad rem deducitur in mysterio incarnationis, mortis et resurrectionis Filii Dei et Spiritu Sancto cooperante efficitur, quæque in suo effectu salvifico ad homines cunctos et ad universum mundum pertingit: « Homines ergo cum Deo communicare non possunt nisi per Christum, Spiritu Sancto movente »[41]. 
III. De unicitate et universalitate mysterii salvifici Jesu Christi

13. Semel atque iterum thesis sustinetur negans unicitatem et  universalitatem salvificam mysterii Jesu Christi. Hæc autem sententia biblico fundamento prorsus est destituta. Re enim vera, ut elementum perenne fidei Ecclesiæ, firmiter credenda est veritas Jesu Christi, Filii Dei, Domini et unici Salvatoris, qui, in suo eventu incarnationis, mortis ac resurrectionis ad apicem adduxit salutis historiam, quæ suam plenitudinem suumque centrum in ipso habet.

Novi Testamenti verba id clare testantur: « Pater misit Filium salvatorem mundi » (1Io 4,14); « Ecce Agnus Dei, qui tollit peccatum mundi » (Io 1,29). Synedrium alloquens ad explanandam sanationem hominis claudi a nativitate, in nomine Jesu effectam (cf. Act 3, 1-8), Petrus dicit: « Et non est in alio aliquo salus, nec enim nomen aliud est sub cælo datum in hominibus, in quo oportet nos salvos fieri » (Act 4,12). Idem apostolus de Jesu Christo addit: « hic est omnium Dominus »; « constitutus est a Deo judex vivorum et mortuorum », quapropter possunt « remissionem peccatorum accipere per nomen eius omnes, qui credunt in eum » (cf. Act 10,36. 42.43).

Paulus hæc ad Corinthios scribit: « Nam et si sunt, qui dicantur dii sive in cælo sive in terra, siquidem sunt dii multi et domini multi, nobis tamen unus Deus Pater, ex quo omnia et nos in illum, et unus Dominus Jesus Christus, per quem omnia et nos per ipsum » (1Cor 8,5-6). Etiam Ioannes apostolus asseverat: « Sic enim dilexit Deus mundum, ut Filium suum unigenitum daret, ut omnis, qui credit in eum, non pereat, sed habeat vitam æternam. Non enim misit Deus Filium in mundum, ut iudicet mundum, sed ut salvetur mundus per ipsum » (Io 3,16-17). In Novo Testamento universalis Dei voluntas salvifica arte conectitur cum unica Christi mediatione: « [Deus] omnes homines vult salvos fieri et ad agnitionem veritatis venire. Unus enim Deus, unus et mediator Dei et hominum, homo Christus Jesus,  qui dedit redemptionem semetipsum pro omnibus » (1Tim 2,4-6).

Hac conscientia innixi de dono salutis unico et universali a Patre dato per Jesum Christum in Spiritu (cf. Eph 1,3-14), priores christiani Isræli ostenderunt adimpletionem salutis, quæ ultra Legem pertingebat, et occurrerunt quoque mundo pagano temporis sui, qui per plures deos salvatores salutem appetebat. Hoc fidei patrimonium a recentiore Ecclesiæ Magisterio iterum propositum est: « Credit autem Ecclesia Christum, pro omnibus mortuum et resuscitatum (cf. 2Cor 5,15), homini lucem et vires per Spiritum suum præbere ut ille summæ suæ vocationi respondere possit; nec aliud nomen sub cælo datum esse hominibus, in quo oporteat eos salvos fieri (cf. Act 4,12). Similiter credit clavem, centrum et finem totius humanæ historiæ in Domino ac Magistro suo inveniri »[42]. 

14. Veritas est fidei catholicæ, ideoque firmiter credenda, universalem voluntatem salvificam Dei Unius et Trini offerri et compleri semel pro semper in mysterio incarnationis, mortis et resurrectionis Filii Dei.

Attento hoc fidei elemento, theologia nostri temporis, dum meditatur circa præsentiam aliarum de re religiosa experientiarum necnon circa earum significationem in consilio Dei salvifico, ad explorandum impellitur an et quo modo figuræ atque elementa positiva aliarum religionum ad divinum salutis propositum pertineant. Hoc in studio atque hac in meditatione theologicæ pervestigationi amplissimus patet campus sub Ecclesiæ Magisterii ductu. Etenim Concilium Vaticanum II his verbis nos docet: « unica mediatio Redemptoris non excludit, sed suscitat variam apud creaturas participatam ex unico fonte cooperationem »[43]. Altius quidem perscrutandum est quid significet hæc mediatio participata, cuius supremum principium unica Christi mediatio exstet semper necesse est: « Si non exclusæ sunt mediationes participatæ diversi generis et ordinis, hæ attamen significationem trahunt et vim a mediatione Christi, nec pares haberi possunt nec perfectivæ »[44]. Fidei autem christianæ et catholicæ solutiones illæ contradicunt, quæ actionem quandam salvificam Dei extra unicam Christi mediationem proponant. 

15. Haud infrequenter suggeritur ut in re theologica verba vitentur qualia sunt « unicitas », « universalitas » vel « indoles absoluta », quorum usus insinuare videtur nimium accentum circa significationem et vim eventus salvifici Jesu Christi per comparationem cum aliis religionibus. Re autem vera hic dicendi modus simpliciter exprimit fidelitatem erga revelationem, quia aliud non est nisi explicatio ipsorum fidei fontium. Ab initio enim communitas credentium Jesu Christo agnovit vim salvificam talem, ut ipse solus, qua Filius Dei homo factus, crucifixus ac resuscitatus —propter missionem a Patre receptam atque in potentia Spiritus Sancti—, munus habeat dono dandi revelationem (cf. Mt 11,27) et vitam divinam (cf. Io 1,12; 5,25-26; 17,2) universo hominum generi hominibusque singulis.

Hac de re dici potest ac debet Jesum Christum, quoad humanum genus eiusque historiam, præditum esse significatione ac vi quæ prorsus sunt singulares et unicæ, ad ipsum solum pertinentes, exclusivæ, universales atque absolutæ. Jesus enim est Verbum Dei homo factum propter omnium hominum salutem. Hanc fidei conscientiam exprimens, Concilium Vaticanum II docet: « Verbum enim Dei, per quod omnia facta sunt, Ipsum caro factum est, ita ut, perfectus Homo, omnes salvaret et universa recapitularet. Dominus finis est humanæ historiæ, punctum in quod historiæ et civilizationis desideria vergunt, humani generis centrum, omnium cordium gaudium eorumque appetitionum plenitudo. Ille est quem Pater a mortuis suscitavit, exaltavit et a dextris suis collocavit, Eum vivorum atque mortuorum iudicem constituens »[45]. « Ipsa hæc unica Christi singularitas ei significationem confert absolutam et universalem, unde, dum in historia est, centrum est et finis eiusdem historiæ: « Ego Alpha et Omega, primus et novissimus, principium et finis » (Ap 22,13) »[46]. 
IV. De Ecclesiæ unicitate et unitate

16. Dominus Jesus, unicus Salvator, non quandam discipulorum communitatem adunavit, sed Ecclesiam instituit ut mysterium salvificum: Ipse est in Ecclesia et Ecclesia in Ipso est (cf. Io 15,1 ss.; Gal 3,28; Eph 4,15-16;Act 9,5); quapropter plenitudo mysterii salvifici Christi ad Ecclesiam quoque pertinet, quæ modo inseparabili Domino suo coniungitur. Jesus Christus enim suam præsentiam suumque salutis opus in Ecclesia et per Ecclesiam persequitur (cf. Col 1,24-27)[47], quæ est Corpus eius (cf. 1Cor 12,12-13.27; Col 1,18)[48]. Sicut vero caput et membra corporis vivi haud quidem identificantur sed neque separari possunt, Christus et Ecclesia confundi sane nequeunt, sed invicem disiungi non possunt, ita ut unicum « Christum totalem » constituant[49]. Eadem hæc inseparabilitas in Novo Testamento exprimitur quoque mediante analogia qua Ecclesia Sponsa dicitur Christi (cf. 2 Cor 11,2; Eph 5,25-29; Ap 21,2.9)[50].

Quocirca, in conexione cum unicitate et universalitate mediationis salvificæ Jesu Christi, tamquam veritas fidei catholicæ firmiter credenda est unicitas Ecclesiæ ab ipso conditæ. Sicut unus est Christus, unum solummodo Corpus eius exstat, unaque eius Sponsa: « una Ecclesia catholica et apostolica »[51]. Præterea, promissiones Domini se Ecclesiam suam nunquam derelicturum (cf. Mt 16,18; 28,20) seque eam cum Spiritu suo esse semper ducturum (cf. Io 16,13), id secum ferunt ut, secundum catholicam fidem, unicitas et unitas, non secus atque ea omnia quæ ad Ecclesiæ integritatem pertinent, nunquam sint defuturæ[52].

Fideles profiteri tenentur historicam vigere continuitatem —in successione apostolica radicatam[53]— inter Ecclesiam a Christo conditam et Ecclesiam catholicam: « Hæc est unica Christi Ecclesia [...] quam Salvator noster, post resurrectionem suam Petro pascendam tradidit (cf. Io 21,17), eique ac ceteris Apostolis diffundendam et regendam commisit (cf. Mt 28,18 ss.), et in perpetuum ut columnam et firmamentum veritatis erexit (cf. 1Tim 3,15). Hæc Ecclesia, in hoc mundo ut societas constituta et ordinata, subsistit in Ecclesia catholica, a Successore Petri et Episcopis in eius communione gubernata »[54]. Verbis « subsistit in » Concilium Vaticanum II duas voluit doctrinales affirmationes invicem componere: altera ex parte, Christi Ecclesiam, non obstantibus christianorum divisionibus, solummodo in Ecclesia Catholica plene exsistere pergere; ex altera vero inveniri « extra eius compaginem elementa plura sanctificationis et veritatis »[55], videlicet in Ecclesiis et Communitatibus ecclesialibus nondum in plena communione cum Ecclesia Catholica[56]. Sed, ad postremas quod attinet, affirmandum est earum virtutem derivari « ab ipsa plenitudine gratiæ et veritatis quæ Ecclesiæ catholicæ concredita est »[57]. 

17. Unica ergo est Christi Ecclesia, subsistens in Ecclesia Catholica, cuius moderatio spectat ad Petri Successorem et ad Episcopos in communione cum eo[58]. Ecclesiæ illæ quæ, licet in perfecta communione cum Ecclesia Catholica non sint, eidem tamen iunguntur vinculis strictissimis, cuiusmodi sunt successio apostolica et valida Eucharistiæ celebratio, veræ sunt Ecclesiæ particulares[59]. Quapropter in his quoque Ecclesiis præsens est et operatur Christi Ecclesia, quantumvis plena desit communio cum Ecclesia Catholica, eo quod ipsæ doctrinam catholicam non acceptant de Primatu, quem, ex Dei consilio, Episcopus Romanus obiective possidet et in Ecclesiam universam exercet[60].

Illæ vero Communitates ecclesiales, quæ validum Episcopatum et genuinam ac integram substantiam eucharistici mysterii non servant,[61] sensu proprio Ecclesiæ non sunt; attamen qui baptizati sunt iis in Communitatibus Baptismate Christo incorporantur, et ideo in quadam cum Ecclesia communione, licet imperfecta, exstant[62]. Per se enim Baptismus tendit ad perfectionem vitæ in Christo per integram fidei professionem, Eucharistiam et plenam communionem in Ecclesia[63].

« Quare christifidelibus sibi fingere non licet Ecclesiam Christi nihil aliud esse quam summam quandam –divisam quidem, sed adhuc aliqualiter unam– ecclesiarum et communitatum ecclesialium; ac minime iis liberum est tenere Christi Ecclesiam hodie iam nullibi vere subsistere, ita ut nonnisi finis existimanda sit, quem omnes Ecclesiæ et communitates quærere debeant »[64]. Re quidem vera « elementa huius Ecclesiæ iam datæ exsistunt, in sua plenitudine coniuncta, in Ecclesia catholica et, sine hac plenitudine, in ceteris Communitatibus »[65]. Quocirca « Ecclesiæ et Communitates seiunctæ, etsi defectus illas pati credimus, nequaquam in mysterio salutis significatione et pondere exutæ sunt. Iis enim Spiritus Christi uti non renuit tamquam salutis mediis, quorum virtus derivatur ab ipsa plenitudine gratiæ et veritatis quæ Ecclesiæ catholicæ concredita est »[66].

Unitatis defectus inter christianos vulnus est quidem Ecclesiæ illatum; haud sane quia ipsa amittit suam unitatem, sed « quatenus illa impeditur ab universalitate sua plene in historia consummanda »[67]. 
V. De Ecclesia ut Regno Dei et Christi Regno

18. Ecclesia « missionem accipit Regnum Christi et Dei annuntiandi et in omnibus gentibus instaurandi, huiusque Regni in terris germen et initium constituit »[68]. Ex altera parte, Ecclesia est « sacramentum seu signum et instrumentum intimæ cum Deo unionis totiusque generis humani unitatis »[69]; ipsa est igitur Regni signum ac instrumentum, in id vocata ut ipsum nuntiet atque instauret. Ex altera autem parte, Ecclesia est « de unitate Patris et Filii et Spiritus Sancti plebs adunata »[70]; ipsa est proinde « Regnum Christi iam præsens in mysterio »[71], cuius ideo germen et initium constituit. Regnum enim Dei dimensionem habet eschatologicam: est quidem res in tempore præsens, sed plena eius effectio eveniet tantummodo cum historia ad finem seu completionem perveniat[72].

Ex textibus biblicis atque ex Patrum testimoniis, non secus atque ex Ecclesiæ Magisterii documentis, sensus univoci non eruuntur expressionum Regnum Cœlorum, Regnum Dei et Regnum Christi neve de earum cum Ecclesia conexione, utpote quæ mysterium et ipsa sit quod plene in conceptu humano concludi non valet. Variæ ergo possunt his de rebus theologicæ explanationes exstare. Nulli autem ex iis explanationibus, quæ possibiles sunt, eo pervenire licet, ut intimam conexionem inter Christum, Regnum et Ecclesiam quodam modo neget vel vacuefaciat. « Illud namque [Regnum] nec a Christo nec ab Ecclesia seiungi potest [...]. Si Regnum a Jesu separatur, non iam exsistit Regnum Dei ab eo revelatum et fit ut in malam partem tum Regni significatio accipiatur, quod periculum est ne mutetur in institutum modo humanum et ideologicum, tum Christi natura, qui non apparet cui omnia subiecta esse debent (cf. 1Cor 15,27). Item non potest Regnum ab Ecclesia separari. Certe, Ecclesia non est ipsa sibimet finis, cum sit ad Regnum Dei ordinata, cuius est germen, signum et instrumentum. Sed, etsi a Christo distinguitur et a Regno, Ecclesia est indissolubili modo utrique coniuncta »[73]. 

19. Affirmatio autem conexionis nunquam separabilis Ecclesiam inter et Regnum minime significat ut prætereatur Regnum Dei —etsi in momento suo historico ipsum consideretur— non identificari cum Ecclesia in eius realitate visibili ac sociali. Excludendum enim non est « opus Christi et Spiritus extra visibiles [...] fines [Ecclesiæ] »[74]. Huius quoque rei ratio habenda est, quod nempe « Regnum ad omnes pertinet: personam humanam, societatem, mundum universum. Pro Regno operari idem est ac divinum dynamismum agnoscere et fovere, qui in historia humana est eamque immutat. Regnum ædificare idem est ac moliri liberationem a malo, qualecumque hoc est. Breviter, Regnum Dei est plena eius consilii manifestatio et effectio »[75].

Cum rationes considerantur inter Regnum Dei, Regnum Christi et Ecclesiam intercedentes, partiales ac unilaterales exaltationes vitentur oportet, quales proponuntur ab iis quorum « notiones consulto Regnum amplificant et se profitentur « regnicentricas », in lucem proferunt imaginem Ecclesiæ non de se sollicitæ, sed ex toto deditæ Regno testificando eique serviendo. « Ecclesia hæc est pro aliis », dicitur, sicut Christus « homo est pro aliis ». [...] Hæ notiones simul partes utiles, simul partes nocivas ostendunt. Imprimis, Christum silent: Regnum, de quo loquuntur, « theocentrismo » nititur, quod, dicunt, Christus intellegi non possit nisi ab iis, qui fidem sequantur christianam, cum populi, culturæ et religiones diversæ possint sibi occurrere in unico ente divino, qualecumque sit nomen eius. Eandem ob causam eæ mysterium anteferunt creationis, quæ in varietatibus culturarum et religionum apparet, sed mysterium silent redemptionis. Præterea, Regnum, quale ipsi intellegunt regnum, ad excludendam inducit aut ad minus existimandam Ecclesiam, ob renisum contra quendam « ecclesiocentrismum » præteriti temporis, et quia Ecclesiam tantummodo signum putant, et quidem ambiguitatis non expers »[76]. Hæ theses fidei catholicæ contradicunt, quia unicitatem negant relationis quam Christus et Ecclesia cum Regno Dei habent. 
VI. De Ecclesia deque religionibus ad salutem quod attinet

20. Ex iis quæ supra memoravimus signa quædam profluunt necessaria ad viam indicandam a theologica pervestigatione percurrendam quo altius ipsa perquirat rationes Ecclesiæ atque religionum cum æterna salute.

Imprimis, firmiter credendum est « Ecclesiam hanc peregrinantem necessariam esse ad salutem. Unus enim Christus est Mediator ac via salutis, qui in Corpore suo, quod est Ecclesia, præsens nobis fit; Ipse autem necessitatem fidei et baptismi expressis verbis inculcando (cf. Mc 16,16; Io 3,5), necessitatem Ecclesiæ, in quam homines per baptismum tamquam per ianuam intrant, simul confirmavit »[77]. Hæc doctrina universali voluntati Dei salvificæ non opponitur (cfr. 1Tim 2,4), quapropter « necesse est duæ hæ veritates conjunctæ teneantur, videlicet vera possibilitas salutis in Christo pro omnibus hominibus et Ecclesiæ necessitas ad hanc salutem »[78].

Exstat Ecclesia « universale salutis sacramentum »[79], utpote quæ, arcano modo semper coniuncta cum Christo Salvatore Capite suo eique subordinata, artam in Dei consilio servat relationem cum uniuscuiusque hominis salute[80]. Quoad eos qui formaliter et visibiliter membra Ecclesiæ non sunt, « Christi salus patens est per gratiam quæ, quamquam arcanam habet necessitudinem cum Ecclesia, in hanc tamen formali ratione eos non introducit, sed modo illuminat congruenti eorum interiori condicioni rerumque temporumque adiunctis. Gratia hæc a Christo venit, fructus est eius sacrificii et a Spiritu Sancto communicatur »[81]. Arta relatione ipsa conjungitur cum Ecclesia, quippe quæ « ex missione Filii missioneque Spiritus Sancti originem ducat secundum Propositum Dei Patris »[82]. 

21. Circa modum vero quo gratia Dei salvifica —quæ donatur semper per Christum in Spiritu habetque arcanam cum Ecclesia relationem— ad singulos non christianos pervenit, Concilium Vaticanum II asseruit tantum Deum eam largiri « viis sibi notis »[83]. Scientia theologica in eo nunc versatur, ut rem hanc altius perquirat. Theologicum huiusmodi studium fovendum est quidem, quia absdubio suam habet utilitatem eum in finem ut melius intellegantur consilia Dei salvifica necnon viæ quibus ipsa ad effectum deducuntur. At vero, attentis iis quæ hactenus memorata sunt circa Christi mediationem necnon circa « necessitudinem singularem et unicam »[84] qua Ecclesia jungitur cum Regno Dei inter homines —quod ultimatim Regnum est Christi universalis salvatoris—, liquet contrarium esse fidei catholicæ Ecclesiam effingere tamquam unam ex viis salutis, simul cum iis quæ efficiuntur ab aliis religionibus, quæ prope Ecclesiam, veluti eius complementum, collocarentur, immo vero veluti eidem æquipollentes quoad substantiam, licet cum ipsa versus Dei Regnum eschatologicum coeuntes.

Variæ religiosæ traditiones continent profecto atque offerunt religiositatis elementa quæ a Deo procedunt[85] quæque partem efficiunt operis « quod Spiritus in cordibus hominum operatur, in culturis et in religionibus »[86]. Re quidem vera preces quædam atque ritus nonnulli aliarum religionum partes induere possunt evangelicæ præparationis, quatenus viæ sunt vel pædagogiæ quibus hominum corda impelluntur ut actioni Dei sese aperiant[87]. At vero iisdem tribui nequit divina origo neve efficacia illa ex opere operato, quæ christianorum sacramentorum est propria[88]. Nequit præterea ignorari alios ritus, utpote qui superstitionibus aliisve erroribus innitantur (cf. 1Cor 10, 20-21), æternæ saluti potius obstare[89]. 

22. Jesu Christi salvatoris adventu, voluit Deus ut Ecclesia ab eo condita instrumentum esset ad salutem universi humani generis (cfr. Act 17,30-31)[90]. Dum assertione huius veritatis ad fidem pertinentis nihil adimitur sinceræ æstimationi qua Ecclesia prosequitur religiones mundi huius nostri, simul vero a radice excluditur mentis ille habitus « relativismi religiosi vestigiis impressus, qui ad putandum inducit « aliam religionem tantidem esse ac aliam » »[91]. Verum est quidem aliarum religionum asseclas gratiam divinam accipere posse, at non minus verum est eos in statu gravis penuriæ obiective versari per comparationem cum statu eorum qui, in Ecclesia, mediorum salutis plenitudine fruuntur[92]. Memores autem sint oportet omnes Ecclesiæ filii « condicionem suam eximiam non propriis meritis, sed peculiari gratiæ Christi esse adscribendam; cui si cogitatione, verbo et opere non respondent, nedum salventur, severius iudicabuntur »[93]. Bene ergo intellegitur qua de causa Ecclesia, juxta Domini mandatum (cf. Mt 28, 19-20) et tamquam officium profluens ex amore erga universos homines, « annuntiat et annuntiare tenetur indesinenter Christum, qui est « via et veritas et vita » (Io 14,6), in quo homines plenitudinem vitæ religiosæ inveniunt, in quo Deus omnia Sibi reconciliavit »[94].

Missio ad gentes, etiam per dialogum interreligiosum ad effectum adducenda, « vim suam et necessitatem hodie sicut et semper integram servat »[95]. Re enim vera « Deus « omnes homines vult salvos fieri et ad agnitionem veritatis venire » (1Tim 2,4). Deus vult omnium salutem per veritatis agnitionem. Salus in veritate invenitur. Qui motioni Spiritus veritatis oboediunt, sunt iam in salutis via; sed Ecclesia, cui hæc veritas concredita est, eorum optato debet occurrere ut eisdem eam afferat. Quia ipsa consilium salutis credit universale, missionaria esse debet »[96]. Dialogus ergo, quamvis missionis evangelizatricis elementum efficiat, pars est solummodo officii ab Ecclesia adimplendi in missione eius ad gentes[97]. Æqualitas, quæ ad dialogum requiritur, non ad doctrinæ argumentum ac materiam attinet, eoque minus ad Jesum Christum —qui est ipse Deus Homo factus— per comparationem cum aliarum religionum conditoribus, sed solummodo ad parem partium dignitatem sese refert. Caritate enim atque observantia erga libertatem ducta[98], Ecclesia persentit primarias suas esse partes cunctis hominibus veritatem nuntiare definitive a Domino revelatam necnon necessitatem proclamare conversionis ad Jesum Christum et adhæsionis Ecclesiæ per Baptismum aliaque sacramenta, ut quis plene participet communionem cum Deo Patre, Filio et Spiritu Sancto. Præterea, certitudo de voluntate Dei salvifica universali, nedum officio obstet nuntiandi salutem et conversionem ad Dominum Jesum Christum, ipsum potius auget.

 Conclusio

Declaratio hæc, quæ veritates quasdam fidei in memoriam revocat atque explanat, vestigia premere conatur Pauli Apostoli, qui ad Corinthios scribens asseruit: « Tradidi enim vobis in primis, quod et accepi, quoniam Christus mortuus est pro peccatis nostris secundum Scripturas » (1Cor 15,3). Attentis enim quibusdam propositionibus incertis vel erroneis, theologica pervestigatio incitatur ad fidem Ecclesiæ iterum confirmandam atque ad rationem suæ spei reddendam modo persuasivo atque efficaci.

De vera religione agentes, Concilii Vaticani II Patres asseruerunt: « Hanc unicam veram Religionem subsistere credimus in catholica et apostolica Ecclesia, cui Dominus Jesus munus concredidit eam ad universos homines diffundendi, dicens Apostolis: « Euntes ergo docete omnes gentes baptizantes eos in nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti, docentes eos servare omnia quæcumque mandavi vobis » (Mt 28,19-20). Homines vero cuncti tenentur veritatem, præsertim in iis quæ Deum Eiusque Ecclesiam respiciunt, quærere eamque cognitam amplecti ac servare »[99].

Jesu Christi revelatio pergit esse in historia « verum veluti astrum conductorium »[100] universi humani generis, quia « veritas, quæ Christus est, ubique auctoritate universali se imponit »[101]. Christianum enim mysterium limites quoscumque temporis et spatii supergreditur atque humanæ familiæ unitatem efficit: « Locis ex diversis ac consuetudinibus omnes in Christo ad unitatem participandam familiæ filiorum Dei vocantur [...]. Jesus divisionis parietes diruit et peculiari consummatoque modo per participationem sui mysterii unitatem efficit. Hæc unitas tam est alta ut cum sancto Paulo effari possit Ecclesia: « Ergo iam non estis extranei et advenæ, sed estis concives sanctorum et domestici Dei » (Eph 2,19) »[102].

Hanc Declarationem in Conventu Plenario huius Congregationis deliberatam, Summus Pontifex Joannes Paulus PP. II, in Audientia infrascripto Cardinali Præfecto Congregationis pro Doctrina Fidei concessa die 16 iunii anni 2000, certa scientia et auctoritate Sua apostolica ratam habuit, confirmavit et publici iuris fieri iussit.

Romæ, ex Ædibus Congregationis pro Doctrina Fidei, die 6 Augusti, in Festo Transfigurationis Domini, anno 2000.

 JOSEPH Card. RATZINGER
Præfectus

THARSICIUS BERTONE, S.D.B.
Archiep. emeritus Vercellarum a Secretis

[1] Conc. Constantinopolitanum I, Symbolum Constantinopolitanum: DS 150.

[2] Cf. Ioannes Paulus II, Litt. Encycl. Redemptoris missio,  n. 1: AAS 83 (1991) 249-340.

[3] Cf. Conc. Vat. II, Decr. Ad gentes et Decl. Nostra ætate; cf. etiam Paulus VI, Exhort. Ap. Evangelii nuntiandi: AAS 68 (1976) 5-76; Ioannes Paulus II, Litt. Encycl. Redemptoris missio.

[4] Conc. Vat. II, Decl. Nostra ætate, n. 2.

[5] Pont. Cons. pro dialogo inter religiones et Congr. pro gentium evangelizatione, Instr. Dialogo e annuncio, n. 29: AAS 84 (1992) 414-446; cf. Conc. Vat. II, Const. past. Gaudium et spes, n. 22.

[6] Cf. Ioannes Paulus II, Litt. Encycl. Redemptoris missio, n. 55.

[7] Cf. Pont. Cons. pro dialogo inter religiones et Congr. pro gentium evangelizatione, Instr. Dialogo e annuncio, n. 9.

[8] Ioannes Paulus II, Litt. Encycl. Fides et ratio, n. 5: AAS 91 (1999) 5-88.

[9] Conc. Vat. II, Const. dogm. Dei verbum, n. 2.

[10] Ib., n. 4.

[11] Ioannes Paulus II, Litt. Encycl. Redemptoris missio, n. 5.

[12] Ioannes Paulus II, Litt. Encycl. Fides et ratio, n. 14.

[13] Symbolum Chalcedonense: DS 301. Cf. S. Athanasius Alexandrinus, De Incarnatione, 54, 3: SC 199, 458.

[14] Cf. Conc. Vat. II, Const. dogm. Dei verbum, n. 4.

[15] Ib., n. 5.

[16] Ib.

[17] Cf. Catechismus Catholicæ Ecclesiæ, n. 144.

[18] Ib., n. 150.

[19] Ib., n. 153.

[20] Ib., n. 178.

[21] Ioannes Paulus II, Litt. Encycl. Fides et ratio, n. 13.

[22] Cf. ib., nn. 31-32.

[23] Conc. Vat. II, Decl. Nostra ætate, n. 2. Cf. etiam Conc. Vat. II, Decr. Ad gentes, n. 9, ubi agitur de bonis quæ habentur « in propriis ritibus et culturis  populorum »; Const. dogm. Lumen gentium, n. 16, quo in loco mentio fit de elementis boni atque veri inter non christianos exsistentibus, quæ considerari queunt ut præparatio ad Evangelium accipiendum.

[24] Cf. Conc. Tridentinum, Decr. De libris sacris et de traditionibus recipiendis: DS 1501; Conc. Vat. I, Const. dogm. Dei Filius, cap. 2: DS 3006.

[25] Conc. Vat. II, Const. dogm. Dei verbum, n. 11.

[26] Ib.

[27] Ioannes Paulus II, Litt. Encycl. Redemptoris missio, n. 55. Cf. etiam n. 56. Cf. Paulus VI, Evangelii nuntiandi, n. 53.

[28] Conc. Nicænum I: DS 125.

[29] Conc. Chalcedonense: DS 301.

[30] Conc. Vat. II, Const. past. Gaudium et spes, n. 22.

[31] Ioannes Paulus II, Litt. Encycl. Redemptoris missio, n. 6.

[32] Cf. S. Leo Magnus, Tomus ad Flavianum: DS 294.

[33] Cf. S. Leo Magnus, Litteræ « Promisisse me memini » ad Leonem I imp.: DS 318: « In tantam unitatem ab ipso conceptu Virginis deitate et humanitate conserta, ut nec sine homine divina, nec sine Deo agerentur humana ». Cf. etiam ib.: DS 317. 

[34] Conc. Vat. II, Const. past. Gaudium et spes, n. 45. Cf. etiam Conc. Tridentinum, Decr. De peccato originali, n. 3: DS 1513.

[35] Cf. Conc. Vat. II, Const. dogm. Lumen gentium, nn. 3-4.

[36] Cf. ib, n. 7. Cf. S. Irenæus, qui affirmabat: « [in Ecclesia] deposita est communicatio Christi, id est Spiritus Sanctus » (Adversus hæreses III, 24, 1: SC 211, 472).

[37] Conc. Vat. II, Const. past. Gaudium et spes, n. 22.

[38] Ioannes Paulus II, Litt. Encycl. Redemptoris missio, n. 28. Ad verba « semina Verbi », cf. etiam S. Iustinus, 2 Apologia 8, 1-2; 10, 1-3; 13, 3-6: ed. Goodspeed, pp. 84; 85; 88-89.

[39] Cf. IOANNES PAULUS II, Litt. Encycl. Redemptoris missio, nn. 28-29.

[40] Ib., n. 29.

[41] Ib., n. 5.

[42] Conc. Vat. II, Const. past. Gaudium et spes, n. 10. Cf. S. Augustinus qui affirmabat extra Christum, viam universalis salutis, qui « numquam generi humano defuit, nemo liberatus est, nemo liberatur, nemo liberabitur »: De Civitate Dei, 10, 32, 2: CCL 47, 312.

[43] Conc. Vat. II, Const. dogm. Lumen gentium, n. 62.

[44] Ioannes Paulus II, Litt. Encycl. Redemptoris missio, n. 5.

[45] Conc. Vat. II, Const. past. Gaudium et spes, n. 45. Necessaria atque absoluta singularitas ac universalitas Christi in humana historia bene a S. Irenæo exprimuntur cum præeminentiam contemplatur Jesu quatenus Ipse est Primogenitus: « in coelis, quoniam primogenitus-primitivus consilii Patris, Verbum perfectum omnia gubernans et lege statuens; super terram, quoniam primogenitus erat Virginis, iustus homo, sanctus, colens Deum, bonus, placens Deo, perfectus omnimodo; salvans omnes qui sequuntur eum ab inferno quoniam primogenitus mortuorum ipse et dux-princeps vitæ Dei » (Demonstratio, 39: SC 406, 138). 

[46] Ioannes Paulus II, Litt. Encycl. Redemptoris missio, n. 6.

[47] Cf. Conc. Vat. II, Const. dogm. Lumen gentium, n. 14.

[48] Cf. Ib., n.7.

[49] Cf. S. Augustinus, Enarrat. in Psalmos, Ps. 90, Sermo 2, 1: CCL 39, 1266; S. Gregorius Magnus, Moralia in Iob, Præfatio, 6, 14: PL 75, 525; S. Thomas Aq., Summa Theologiæ, III, q. 48, a. 2 ad 1.

[50] Cf. Conc. Vat. II, Const. dogm. Lumen gentium, n. 6.

[51] Symbolum fidei: DS 48. Cf. Bonifatius VIII, Bulla Unam Sanctam: DS 870-872; Conc. Vat. II, Const. dogm. Lumen gentium, n. 8.

[52] Cf. Conc. Vat. II, Decr. Unitatis redintegratio, n. 4; Ioannes Paulus II, Litt. Encycl. Ut unum sint, n. 11: AAS 87 (1995) 921-982.

[53] Cf. Conc. Vat. II, Const. dogm. Lumen gentium, n. 20; cf. etiam S. Irenæus, Adversus hæreses, III, 3, 1-3: SC 211, 20-44; S. Cyprianus, Epist. 33, 1: CCL 3B, 164-165; S. Augustinus,  Contra advers. legis et prophet., 1, 20, 39: CCL 49, 70.

[54] Conc. Vat. II, Const. dogm. Lumen gentium, n. 8.

[55] Ib. Cf. Ioannes Paulus II, Litt. Encycl. Ut unum sint, n. 13. Conc. Vat. II, Const. dogm. Lumen gentium, n. 15 et Decr. Unitatis redintegratio, n. 3.

[56] Sensui igitur authentico textus conciliaris eorum interpretatio contradicit qui ex verbis subsistit in thesim effingunt iuxta quam unica Christi Ecclesia possit quoque subsistere in Ecclesiis et Communitatibus ecclesialibus non catholicis. « Idcirco ergo Concilium elegit verbum « subsistit », ut patefaceret unam exsistere veræ Ecclesiæ « subsistentiam », dum extra eius visibilem compaginem exsistunt tantumodo « elementa Ecclesiæ », quæ —cum sint elementa ipsius Ecclesiæ— versus Ecclesiam catholicam tendunt ad eandemque ducunt » (Congr. pro Doctrina Fidei, Notificazione sul volume « Chiesa: carisma e potere » del P. Leonardo Boff: AAS 77 [1985] 756-762).

[57] Conc. Vat. II, Decr. Unitatis redintegratio, n. 3.

[58] Cf. Congr. pro Doctrina Fidei, Decl. Mysterium Ecclesiæ, n. 1: AAS 65 (1973) 396-408.

[59] Cf. Conc. Vat. II, Decr. Unitatis redintegratio, nn. 14 et 15; Congr. pro Doctrina Fidei, Litt. Communionis notio,  n. 17: AAS 85 (1993) 838-850.

[60] Cf. Conc. Vat. I, Const. dogm. Pastor æternus: DS 3053-3064; Conc. Vat. II, Const. dogm. Lumen gentium, n. 22.

[61] Cf. Conc. Vat. II, Decr. Unitatis redintegratio, n. 22.

[62] Cf. ib., n. 3.

[63] Cf. ib., n. 22.

[64] Congr. pro Doctrina Fidei, Decl. Mysterium Ecclesiæ, n. 1.

[65] Ioannes Paulus II, Litt. Encycl. Ut unum sint, n. 14.

[66] Conc. Vat. II, Decr. Unitatis redintegratio, n. 3.

[67] Congr. pro Doctrina Fidei, Litt. Communionis notio, n. 17. Cf. Conc. Vat. II, Decr. Unitatis redintegratio, n. 4.

[68] Conc. Vat. II, Const. dogm. Lumen gentium, n. 5.

[69] Ib., n. 1.

[70] Ib., n. 4. Cf. S. Cyprianus, De Dominica oratione, 23: CCL 3/A, 105.

[71] CONC. VAT. II, Const. dogm. Lumen gentium, n. 3.

[72] Cf. Ib., n. 9. Cf. etiam precem Deo factam quæ habetur in Didaché 9, 4: Funk 1, 20: « colligatur ecclesia tua a finibus terræ in regnum tuum », et ib., 10, 5: Funk 1, 22: « Recordare, Domine, ecclesiæ tuæ… et collige eam a quattuor ventis sanctificatam in regnum tuum quod ei parasti ».

[73] Ioannes Paulus II, Litt. Encycl. Redemptoris missio, n. 18. Cf. Exhort. Ap. Ecclesia in Asia, n. 17: in « L’Osservatore Romano », 7/11/1999. Regnum ita est a Christo inseparabile, ut, quodam sensu, cum Ipso  identificetur (cf. Origenes, Comment. in Mt., 14, 7: PG 13, 1197; Tertullianus,  Adversus Marcionem, IV, 33,8: CCL 1, 634).

[74] Ioannes Paulus II, Litt. Encycl. Redemptoris missio, n. 18.

[75] Ib., n. 15: AAS 83 (1991) 263.

[76] Ib., n. 17.

[77] Conc. Vat. II, Const. dogm. Lumen gentium, n. 14. Cf. Decr. Ad gentes, n. 7; Decr. Unitatis redintegratio, n. 3.

[78] Ioannes Paulus II, Litt. Encycl. Redemptoris missio, n. 9. Cf. Catechismus Catholicæ Ecclesiæ, nn. 846-847.

[79] Conc. Vat. II, Const. dogm. Lumen gentium, n. 48.

[80] Cf. S. Cyprianus, De Catholicæ Ecclesiæ unitate, 6: CCL 3, 253-254; S. Irenæus, Adversus hæreses, III, 24, 1: SC 211, 472-474.

[81] Ioannes Paulus II, Litt. Encycl. Redemptoris missio, n. 10.

[82] Conc. Vat. II, Decr. Ad gentes, n. 2. In sensu hic explanato intellegi debet nota formula extra Ecclesiam nullus omnino salvatur (cf. Conc. Lateranense IV, Cap. 1. De fide catholica: DS 802). Cf. etiam Epistula Sancti Officii ad Arhiepiscopum Bostoniensem: DS 3866-3872.

[83] Conc. Vat. II, Decr. Ad gentes, n. 7.

[84] Ioannes Paulus II, Litt. Encycl. Redemptoris missio, n. 18.

[85] Sunt etenim semina Verbi divini, quæ Ecclesia cum gaudio et observantia accipit (cf. Conc. Vat. II, Decr. Ad gentes, n. 11; Decl. Nostra ætate, n. 2).

[86] Ioannes Paulus II, Litt. Encycl. Redemptoris missio, n. 29.

[87] Cf. ib.; Catechismus Catholicæ Ecclesiæ, n. 843.

[88] Cf. Conc. Tridentinum, Decr. De Sacramentis, can. 8 de sacramentis in genere: DS 1608.

[89] Cf. Ioannes Paulus II, Litt. Encycl. Redemptoris missio, n. 55.

[90] Cf. Conc. Vat. II, Const. dogm. Lumen gentium, n. 17; Ioannes Paulus II, Litt. Encycl. Redemptoris missio, n. 11.

[91] Ioannes Paulus II, Litt. Encycl. Redemptoris missio, n. 36.

[92] Cf. Pius XII, Litt. Encycl. Mystici corporis: DS 3821.

[93] Conc. Vat. II, Const. dogm. Lumen gentium, n. 14.

[94] Conc. Vat. II, Decl. Nostra ætate, n. 2.

[95] Conc. Vat. II, Decr. Ad gentes, n. 7.

[96] Catechismus Catholicæ Ecclesiæ, n. 851; cf. etiam nn. 849-856.

[97] Cf. Ioannes Paulus II, Litt. Encycl. Redemptoris missio, n. 55. Exhort. Ap. Ecclesia in Asia, n. 31.

[98] Cf. Conc. Vat. II, Decl. Dignitatis humanæ, n. 1.

[99] Ib.

[100] Ioannes Paulus II, Litt. Encycl. Fides et ratio, n. 15.

[101] Ib., n. 92.

[102] Ib., n. 70.

top